(2026 Week 7)
Ja, ik kende hem al, het Asch conformity experiment. In het museum is daarvan op een kleine ouderwetse monitor een korte video te zien. Het is een psychologisch experiment waarin het effect van sociale druk op waarnemingen wordt gemeten. Een proefpersoon kijkt tussen een groep mensen naar een afbeelding en moet een match zoeken voor de lengte van een staafje. De verschillen zijn duidelijk zichtbaar. De andere mensen in het experiment zitten in het complot en na een begin met correcte antwoorden, gaan ze foutieve antwoorden geven. De meeste proefkonijnen gaan al snel met de foute antwoorden mee.
In de roman Don Quichot van Miguel de Cervantes komt een situatie voor die sterk gelijkt op dit experiment. Het gebeurt in een twistgesprek over een scheerbekken waar Don Quichot de gouden toverhelm van Mambrino in ziet, zoals hij gelezen had in een van zijn ridderromans. Als de eigenaar van het scheerbekken zijn gerei terug komt claimen wordt er met hem een practical joke uitgehaald, waarin iedereen bij hoog en bij laag beweert dat het voorwerp een helm is. De barbier, zo schrijft Cervantes, ziet letterlijk het bekken in een helm veranderen. Voor hij werkelijk overstag is stelt hij zich nog de vraag: ‘Goeie genade! Hoe bestaat het dat zoveel fatsoenlijke mensen zeggen dat dit geen scheerbekken is maar een helm? Dat lijkt me iets waar een hele Universiteit, hoe bij de pinken ook, van op zou kijken.’
Cervantes is niet alleen profetisch met zijn inzicht hoe krachtig sociale invloeden kunnen inwerken op het waarnemingsvermogen, maar ook hoezeer juist de universiteit de plaats is waar dergelijke inzichten tegengehouden zullen worden, hoe slim ze daar verder ook zijn. Het heeft meer dan driehonderdvijftig jaar moeten duren voor de professoren er ook achter kwamen, en, zeg ik, er zijn zekere samenhangen met de moeite die de psychiatrie heeft inzicht te krijgen in geestelijke ontregelingen. Waar zouden we zijn zonder al die romanschrijvers en kunstenaars?
Afbeelding: ©Collectie Museum van de Geest. Het Asch conformity experiment dat op de monitor wordt getoond is ook te vinden op Youtube.