‘Moeten wij echt zo’n, eh, audio-dinges meenemen?’ Een behoorlijk aantal mensen dat het Museum van de Geest bezoekt heeft het er niet zo op. Zo’n ding op je hoofd, en dan iemand die steeds tegen je aan zit te praten… En eerlijk gezegd, ik heb het er zelf ook niet zo op en heb nog genoeg ouderwetsigheid in me om te verlangen naar uitgebreide teksten op de muur of een boekje waar alles duidelijk in staat.
‘In het museum vind u niet zo heel veel informatie,’ zeg ik dan als publieksmedewerker. ‘De achtergrondverhalen kunt u op dit apparaat beluisteren. Of lezen, want u kunt hem ook op de leesstand zetten.’ De meesten gaan dan wel om, maar blijft iemand dan toch nog twijfelen, dan zet ik meestal de broodtrommel van Egbert Tellegen in.
‘Bijvoorbeeld, halverwege het museum,’ zeg ik dan, ‘ziet u een vitrine met daarin een broodtrommel en wat schriftjes. Eigenlijk is daar helemaal niets aan te zien, maar het verhaal erachter is fascinerend! Het is mijn favoriete collectiestuk.’ Als ik iemand echt nieuwsgierig heb weten te maken en als diegene ook nog een beetje de tijd heeft, dan begin ik aan de balie al het verhaal te vertellen.
De psychose van Egbert Tellegen is in 1960 eigenlijk begonnen met een op hol geslagen schrijfproces. Hij zat in zijn studententijd, en op zich ging alles best wel goed. Maar dat schrijven, waarin hij afstand van zichzelf begon te nemen en kritisch naar alles ging kijken, nam hem helemaal mee. Op een gegeven moment was er geen houden meer aan. Hij is opgenomen geweest en heeft een elektroshock-behandeling ondergaan. Zijn psychiater was in het geheel niet in zijn schrijfsels geïnteresseerd en toen hij later zijn leven weer oppakte dacht hij aanvankelijk dat zijn schriftjes verloren waren gegaan.
Dan, negen jaar later, als zijn ouders vragen of hij de spullen die van hem zijn en die nog op zolder liggen mee wil nemen, vindt hij zijn schriftjes in een broodtrommel terug. Hij is daar ontzettend blij mee. Hij noemt het ‘een explosie van zelfinzicht’ en hij is er zelfs toe overgegaan de inhoud van die schriftjes te publiceren.
In een ander boek schrijft Egbert Tellegen over zijn psychose: ‘Het is alsof mijn zingevingsvragen zich in een put bevinden, waarop ik een deksel heb gelegd. Maar ik kan iemand anders niet verwijten dat die de deksel wel optilt en wel antwoorden wil vinden op vragen die wat mij betreft onbeantwoord mogen blijven. En ik kan mijzelf van vijftig jaar geleden ook niet verwijten dat ik geen genoegen nam met het schrale, geseculariseerde wereldbeeld van mijn psychiater van toen. […] Ik kan wel van mystiek en religie afzien, maar een psychiater moet mystieke en religieuze ervaringen van patiënten wel serieus nemen.’
Afbeelding: ©Collectie Museum van de Geest. De titel waaronder de schriftjes gepubliceerd zijn is Waar was de dood nog meer… Autografie van een psychose (Ambo, 1971). Het citaat komt uit het boek Tegen de tijdgeest (Candide, 2011) dat Egbert Tellegen samen met Huub Mous en Daan Muntjewerf heeft geschreven. Egbert Tellegen is in 2025 overleden. Op zijn weblog heeft Huub Mous een kort in memoriam geplaatst.