(2026 Week 14)
In het kader van de Boekenweek heeft Nelleke Noordervliet met twee andere schrijvers een tekst geschreven voor bij de Roze Olifant in het museum. Deze begint als volgt: ‘We lazen allemaal “Wie is van hout”. We volgden allemaal Dennendal. Aan de muur hadden we de poster “Ooit een normaal mens ontmoet?… En, beviel het?” We gingen anders kijken naar afwijkend gedrag. We geloofden in humane benadering van mensen met mentale problemen. Weg met de gestichten! Niet meer platspuiten. Niet meer isoleren. Weg met de Roze Olifant in de kamer. Praat erover. Praat over verslaving, identiteit, depressie, suïcide. Lukte het? Niet helemaal. Niet overal. Niet altijd. […]’
Ja, het boek ‘Wie is van hout’, de eersteling van de Nederlandse antipsychiater Jan Foudraine. Er zijn, ik heb het al gezegd, belangrijke overeenkomsten tussen de antipsychiatrie uit de jaren 60 en 70 en de bewegingen in onze tijd, waarin opnieuw grote vraagtekens worden gezet bij een psychiatrie die uitgaat van labels en diagnoses. Het is niet helemaal gelukt toen, zegt Nelleke Noordervliet. Wat is er dan misgegaan?
Als we het over de antipsychiatrie hebben, dan hebben we het over de jaren 60 en 70, en we moeten niet vergeten dat de jonge psychiaters die in die tijd het werkveld betraden opgeleid waren in de jaren 40 en 50 van de vorige eeuw, dat wil zeggen de tijd waarin de gruwelen van de shocktherapieën – en, wat we nog niet genoemd hebben, de lobotomie, het doorsnijden van bepaalde hersenbanden – aan de orde van de dag waren. Jan Foudraine, net zoals de Britse antipsychiater R.D. Laing, over wie ik het in de volgende aflevering zal hebben, waren zelf geschokt door wat ze in de tijd van hun opleidingen in de psychiatrische ziekenhuizen te zien hadden gekregen.
De behandeling van psychiatrische patiënten in onze tijd is een stuk humaner dan die waartegen mensen als Jan Foudraine protesteerden, maar toch blijft de antipsychiatrie, ook haar intuïties wat betreft maatschappijkritiek en spiritualiteit, in onze tijd sterk doorresoneren.
Over Dennendal en Wie is van hout bestaan afleveringen van het programma Andere Tijden. Over de Roze Olifant van Ahmet Türkmen zal ik later schrijven. Naar aanleiding van de Boekenweek hebben Mahat Arab, Lex Paleaux en Nelleke Noordervliet een tekst bij dit stuk geschreven. Voor de volledige tekst kijk hier .