Het is bij Jean-Paul Sartre dat ik gelezen heb: ‘Ik heb al mijn gevoeligheid in intelligentie omgezet.’ En intelligentie moet je dan niet zien als het uitgerust zijn met grote cognitieve krachten, maar meer met een basale slagvaardigheid, een slim- of desnoods sluwheid, geestelijke kracht om door te zetten en iets voor elkaar te krijgen. Ik herinner me dat deze uitspraak me destijds pijnlijk trof, omdat ik wist dat ik iemand was in wie de nodige gevoeligheid rond was blijven hangen, dat er zoiets was als een gevoeligheid in me die zich niet onmiddellijk liet converteren.
In mijn allereerste Bericht uit het Dolhuis heb ik geschreven over een tentoonstelling in het Museum van de Geest over de Tweede Wereldoorlog en het drama van het Apeldoornsche Bosch, waar in januari 1943 meer dan 1.300 joodse zwakzinnigen en psychiatrische patiënten met de nodige personeelsleden naar Westerbork zijn afgevoerd. In de portretten van een van hen kwam ik de opmerking tegen: ‘Ik wil bij mijn mensen blijven’, hetgeen me onmiddellijk aan Het verstoorde leven van Etty Hillesum deed denken.
Wat ik toen nog niet wist was dat Mischa Hillesum, de jongste broer van Etty, ook in het Apeldoornsche Bosch heeft gezeten. Een aantal weken geleden ben ik naar het herinneringscentrum aldaar geweest en trof op een van de zuilen Etty en Mischa naast elkaar aan – zij, met helder wordende ogen van iemand die krachten aan het winnen is, en hij in wie misschien altijd een nauwelijks leefbare hoeveelheid gevoeligheid zou blijven rondhangen.
Wat er van hen geworden zou zijn zullen we nooit weten want de hele familie is in 1943 naar Auschwitz afgevoerd. Mischa zou geen kans krijgen een groot pianist te worden omdat hij joods was en net als Etty besloten had met zijn familie mee te gaan. Maar we weten ook niet was zijn kansen waren geweest als dit lot hem bespaard was gebleven. In Apeldoorn was de strijd tegen zijn hardnekkige gevoeligheid al met een shockkuur opgestart. Zou het vervolgen van die kuur zijn leven leefbaar hebben kunnen makent? In ieder geval tastten de shocks zijn muzikale gevoel aan.
Sartre zou in deze foto’s een paar van zijn spookbeelden zien: iemand die liever knielt dan protesteert naast een kansloos hypertalent. Ik zie vooral een broer naast een zus. Wat ziet u?
Over Mischa Hillesum is het boek Mischa’s spel en de ondergang van de familie Hillesum van Jan Regenhardt verschenen, die in een podcast over hem vertelt. Mischa komt ook voor in de tv-serie Etty (deel 2). Van zijn hand zijn twee pianosonates bewaard gebleven die in AVROTROS Klassiek door Marianne Boer zijn uitgevoerd.